Hin Ýslenska jar­vegsau­lind

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
Ëlafur ArnaldsB═, LBH, L.r., RALA, S.r.2004ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
FrŠ­a■ing landb˙na­arins200494-103

04-e-OA.PDF

Jar­vegur - mold

Mold er eins konar mi­ill ß krossg÷tum bergs, andr˙mslofts, lÝfrÝkis og vatns. Jar­vegur ljßir grˇ­ri ■au efni sem nau­synleg eru fyrir beislun sˇlarorku me­ ljˇstillÝfun og heldur hluta orkunnar til haga Ý formi margvÝslegra lÝfrŠnna efna. Jar­vegurinn er jafnframt meginhlekkur Ý hringrßs nŠringarefna og vatns ß yfirbor­i jar­ar: undirsta­a landb˙na­ar.

Hi­ latneska heiti fyrir mold er sol, dregi­ af solum (j÷r­). H˙n er jafnframt k÷llu­ sol ß rˇm÷nsku mßlum og heiti jar­vegsflokka enda ß sol Ý m÷rgum flokkunarkerfum. Enska heiti­ er soil, en stafurinn „i“ hefur lÝklega rata­ Ý nafni­ fyrir misskilning (af „solium“, sem merkir sŠti). Mold er gjarnan nefnd j÷r­ ß norrŠnum mßlum.
Ekki er alveg ljˇst af hverju moldin er k÷llu­ jar­vegur ß Ýslensku. Hugsanlega mß rekja uppruna or­sins til latneskrar or­abˇkar frß 17. ÷ld eftir Gu­mund AndrÚsson (d. 1688), sem nota­i jar­vegur fyrir latneska or­i­ arvum, en eiginleg merking arvum er plŠgt land e­a akuryrkjuland, og vÝsar ■ß vegur Ý jar­vegur til plˇgfarsins, ef a­ lÝkum lŠtur.


1. mynd. Jar­vegur. Myndin er tekin ˙r klassÝskum texta Charles Kellogg frß 1957.

Hugaki­ mold er miki­ eldra og mun r÷krÚttara, e­a ■ß j÷r­, eins og gert er ß hinum norrŠnu mßlunum. Or­ Snorra Eddu renna sto­um undir ■essa notkun: „J÷r­in var gj÷r af holdi Ţmis, en bj÷rgin af beinunum.“ HÚr mß geta ■ess sÚr til a­ j÷r­in vÝsi til moldar en ekki jar­arinnar Ý heild enda bj÷rgin af beinum gj÷r. Ůa­ er ■vÝ vel vi­ hŠfi a­ nota hugtaki­ j÷r­ til a­ einkenna heiti ß jar­vegsflokkum, svo sem Mˇj÷r­ og Br˙nj÷r­, eins og sÝ­ar ver­ur viki­ a­.

Eldfjallaj÷r­ - Sortuj÷r­

Jar­vegur sem myndast ß eldfjallasvŠ­um er frßbrug­in ÷­rum jar­vegi heimsins. Hann er nefndur Andosol Ý flokkun FAO ß jar­vegi heimsins (World Reference Base, WRB), en Andisol Ý bandarÝska kerfinu (Soil Taxonomy). ┴ Ýslensku hefur ■essi jar­vegur m.a. veri­ kalla­ur Eldfjallaj÷r­. Ůß hefur einnig veri­ stungi­ upp ß „Ískuj÷r­“, „Brunaj÷r­“ og „Gjˇskuj÷r­“. „Sortuj÷r­“ hefur beina skÝrskotun til al■jˇ­aheitisins Andosol, sem merkir d÷kk e­a sv÷rt j÷r­ (An-do ß jap÷nsku), og kann ■vÝ a­ vera heppilegasta hugtaki­. Vandi er ■ˇ a­ Ýslensk mold er oft ljˇsari en algengt er um jar­veg eldfjallasvŠ­a og Ý n÷fnum jar­vegsflokka Ý kerfi Rala er vÝsa­ til litar (Br˙nj÷r­ og Svartj÷r­). HÚr ver­a bŠ­i heitin Eldfjallaj÷r­ og Sortuj÷r­ notu­ Andosol. Heiti­ „Mˇaj÷r­“ hefur margt til sÝns ßgŠtis, en vÝsar ■ˇ til ßkve­ins grˇ­urfars og ■ess a­ jar­vegurinn sÚ ■urr, en hvorugt er raunin ■egar liti­ er til Eldfjallajar­ar/Sortujar­ar ß al■jˇ­lega vÝsu. Hugtaki­ “Gjˇskuj÷r­” ver­ur nota­ sem ■ř­ing ß Vitrisols, sem er hlutfallslega ˇmˇta­ur jar­vegur Ý gjˇsku. Hafa ber Ý huga a­ Štla mß a­ nafngiftir fyrir Ýslenskan jar­veg eigi eftir a­ ■rˇast miki­ ß nŠstu ßrum. Umhverfissvi­ Rala hefur lagt ßherslu ß a­ festa ekki hugt÷k a­ sinni, heldur reyna sem flest, en lßta reynsluna skera ˙r um hva­ hugt÷k eru heppilegust.

Sortuj÷r­ (Andosol) myndast fyrst og fremst ■ar sem gjˇska er me­al mˇ­urefna, en ■a­ er ■ˇ ekki einhlÝtt. Sortuj÷r­ myndast einnig Ý basÝsk hraunl÷g og jafnvel Ý ÷nnur mˇ­urefni vi­ sÚrst÷k umhverfisskilyr­i. En langstŠrstu svŠ­in ■ar sem Sortuj÷r­ er Ý yfirbor­i eru gjˇskufallsvŠ­i.

Ůa­ sem gerir jar­veg eldfjallasvŠ­a sÚrstakan er ve­runarumhverfi­ og nřmyndun ßkve­inna efnasambanda. Gjˇskan ve­rast hratt, hra­ar en flest ÷nnur mˇ­urefni jar­vegs, sem veldur ■vÝ a­ jar­vegslausnin hefur hßan styrk řmissa jˇna sem losna vi­ ve­runina, svo sem Ca2+, Mg2+, Al3+, Fe og Si (řmis form). Efnave­run er m.a. mj÷g hr÷­ ß ═slandi vegna mˇ­urefnanna (Sigur­ur R. GÝslason o.fl., 1996), en gjˇska ve­rast ■vÝ hra­ar sem h˙n er basÝskari. ┴l og kÝsill sem losna vi­ ve­runina falla ˙t me­ s˙refni og hřdroxÝ­ og mynda sÚrstakar leirsteindir sem eru einkennissteindir Eldfjallajar­ar/Sortujar­ar: allˇfan, ÝmˇgˇlÝt og halloysÝt. Jßrni­ fellur ˙t sem hřdroxÝ­ sem nefnt er ferrihřdrÝt. Hinar jˇnirnar, svo sem Ca, Mg, K, og Na skolast a­ mestu ˙r jar­veginum, en hafa ■ˇ mikil ßhrif ß sřrustig hans. Allˇfan, ÝmˇgˇlÝt og ferrihřdrÝt eru ekki bla­sÝlik÷t eins og annar leir sem myndast Ý jar­vegi (t.d. smektÝt og kaolÝnÝt). Ůetta eru oft illa krist÷llu­ efni, en ■a­ hefur vafist fyrir vÝsindam÷nnum a­ skilgreina ■au til hlÝtar.

Anna­ a­aleinkenni Eldfjallajar­ar/Sortujar­ar er myndun sÚrstakra efnasambanda, mßlm-h˙mus knippa (e: metal-humus complexes). Auk ■ess myndast efnatengi ß milli allˇfans og h˙mus efna. Ůa­ einkenni Sortujar­ar a­ binda lÝfrŠn efni veldur ■vÝ a­ h˙n er lÝfrŠnni en annar jar­vegur a­ Mˇj÷r­ (Histosol) undanskilinni. Allˇfan myndast fyrst og fremst ef sřrustigi­ er hŠrra en 5. Ef sřrustigi­ er lßgt kemur myndun mßlm-h˙mus knippa Ý veg fyrir a­ allˇfan falli ˙t, vegna ■ess a­ ßli­ binst lÝfrŠnum efnum (2. mynd). FerrihřdrÝt er skŠrrau­ jßrnsteind sem hefur mikil ßhrif ß heildarlit jar­vegsins.

Steindirnar, lÝfrŠnu efnin, knippin, og gjˇskan gefa jar­veginum hina sÚrstaka eiginleika, sem eru nota­ir til a­ au­kenna Sortuj÷r­ ß heimsvÝsu (Andosol). Ůessir eiginleikar eru einkennandi fyrir Ýslenskan jar­veg.


2. mynd. Tengsl myndunar allˇfans og sřrustigs jar­vegs. Mj÷g lÝti­ af allˇfani (u.■.b. Sio x 6) myndast ■egar sřrustigi­ fer ni­ur fyrir 5. Ůß ver­ur myndun mßlm-h˙mus knippa rß­andi ferli.

Flokkun Ýslensks jar­vegs – Umhverfissvi­ Rala

┴ undaf÷rnum ßrum hefur umhverfissvi­ Rala unni­ a­ mˇtun flokkunar ß Ýslenskri mold og a­ gera jar­vegskort af landinu. Teki­ er mi­ af flokkun svokalla­ri WRB flokkun FAO (FAO, 1998) en nokkurrar a­l÷gunar er ■÷rf fyrir Ýslenskar a­stŠ­ur. Einnig er mi­a­ vi­ ■rˇun Ýslensks jar­vegs og ■ß ■Štti sem helst mˇta eiginleika hans. Stu­st vi­ merkilega ■ř­ingu og sta­fŠringu Ůorsteins Gu­mundssonar (1994) ß eldri flokkun FAO (FAO, 1988). Vi­ starfi­ var n˙ m.a. leita­ til Nřja Sjßlands (Hewitt, 1993,1998, persl. upplřs.) og vÝ­ar (sjß Ëlaf Arnalds, 2004). Ůorsteinn Gu­mundsson (2003) ger­i Ýtarlega grein fyrir mikilvŠgi flokkunar og mati ß jar­vegsgŠ­um Ý sÝ­asta hefti Rß­unautafundar.

Vi­ mˇtun flokkunarinnar var rß­ist Ý a­ afla skipulega upplřsinga um moldina ß ÷llu landinu, greina hana og koma Ý gagnagrunn, og ■ß einnig eldri g÷gnum sem afla­ hefur veri­ ß Rala (m.a. Ëlafur Arnalds og John Kimble, 2001) og Ý tengslum vi­ nßmsverkefni (t.d. Ëlafur Arnalds, 1990, Rannveig Guicharnaud, 2002 og Berglind Orradˇttir, 2002). Verkefni­ hefur veri­ nefnt Ţmir. Tilgangur verkefnisins er a­ afla grunnupplřsinga um Ýslenskan jar­veg, skřra e­li og myndun hans, flokka jar­veginn, halda vi­ jar­vegskorti af ═slandi og a­ byggja upp a­st÷­u til jar­vegsgreininga. ═ gagnagrunninum eru n˙ g÷gn sem fengist hafa ˙r um 80 jar­vegssni­um, alls sta­ar af landinu (3. mynd), sem samtals telja um 550 jar­vegsl÷g sem hafa veri­ tekin til margvÝslegra greininga. ═ upphafi var unni­ vi­ efsta ■rep flokkunarinnar. Ătla ■arf gˇ­an tÝma til a­ mˇta till÷gur um undirflokka mi­a­ vi­ Ýslenskar a­stŠ­ur.



3. mynd. Sřnat÷kusta­ir fyrir verkefni­ Ţmir.

Jar­vegsger­ir

Heiti og ˙tbrei­sla helstu jar­vegsger­a koma fram Ý 1. t÷flu ßsamt ■vÝ heiti sem nota­ er ß al■jˇ­amßli, flokkun FAO og BandarÝkjamanna (Soil Taxonomy). Ekki eru allar jar­vegsger­ir sřndar, t.d. ekki mold sem ■rˇast Ý skeljasand (algengur ß Vestfj÷r­um) og jar­vegur hverasvŠ­a.

1. tafla. Flokkun og ˙tbrei­sla helstu jar­vegsger­a

HeitiTßkn Greining1stŠr­%S.T.WRB 1998
Mˇj÷r­H>20% C
1077
1
HistosolHistosol
Svartj÷r­HA12-20% C
4700
5
AquandGleyic/Histic Andosol
Votj÷r­WA<12% C; grßmi og/e­a dÝlar
2600
3
AquandGleyic Andosol
Br˙nj÷r­BA<12% C, ■urrt;
> 6% allˇfan
14300
14
CryandHaplic/Mollic Andosol
Melaj÷r­MV<1,5% C
< 6% allˇfan
17600
17
CryandVitric Andosol/ Regosol/Leptosol
Sandj÷r­SVSandur
4600
4
Cryand -
Bergj÷r­LKl÷pp/ur­
7300
7
EntisolLeptosol
Freraj÷r­CSÝfreri
?
GelisolCryosol
Br˙n-Votj÷r­BA-WA
27200
26
Sand-Bergj÷r­SV-L
4800
5
Mela-Sandj÷r­MV-SV
6000
6
Frera-Votj÷r­C-WA
140
0
1: einf÷ldu­ greiningareinkenni


Ůessi flokkun reyndist mj÷g vel vi­ ger­ jar­vegskorts af landinu (allt a­ 1:250 000). Einfalda­ jar­vegskort er sřnt ß 4. mynd, en nßkvŠmara kort er a­ finna ß www.rala.is/ymir.



4. mynd. Einfalda­ jar­vegskort af ═slandi. LÝfrŠnn votlendisjar­vegur (Mˇj÷r­ og Svartj÷r­) eru sřnd saman (Histosol og Histic Andosol Ý skřringum), en einnig Br˙nj÷r­ og Votj÷r­ (Brown and Gleyic Andosols Ý skřringum). Vitrisol er Gjˇskuj÷r­ og telur bŠ­i Melaj÷r­ og Sandj÷r­. Sjß einnig 1. t÷flu.

Vi­ flokkun jar­vegs ■ar sem grˇ­ur er alla jafna Ý yfirbor­i (H+HA+ WA+BA) er teki­ mi­ af mˇtandi ßhrifum jar­vatnsst÷­u og ßfoks, sem rß­a m.a. nřmyndun leirs og mßlm-h˙mus knippa, sem aftur hafa rß­andi ßhrif ß eiginleika jar­vegsins (5. mynd). Br˙nj÷r­ myndast ß ■urrlendi, og er algengust ■ar sem ßfok er hlutfallslega miki­ ß gosbeltinu, en ■ar stendur gunnvatn ne­ar en ß TertÝer hraunlagastafla. Votj÷r­ myndast Ý votlendi ■ar sem ßfok er nokku­ miki­ sem lŠkkar hlutfall lÝfrŠnna efna (og hŠkkar pH), en einnig fjŠr ßfoki ■ar sem bleytu gŠtir minna. Mˇj÷r­, hinn eiginlegi lÝfrŠni votlendisjar­vegur (>20% C), ■ekur a­eins um 1% landsins. ١ mß Štla a­ votlendisjar­vegur telji allt a­ 22% landsins (H + HA + WA + hluti BA-WA Ý 1. t÷flu), sem er mun stŠrra svŠ­i en ß­ur hefur veri­ Štla­. Jar­vegur au­na (MV,SV,L ofl.) er mj÷g ˙tbreiddur.


5. mynd. Flokkun jar­vegs ß grˇnu landi (Andosol, Sortuj÷r­). Br˙nj÷r­ myndast ■ar sem er tilt÷lulega ■urrt, en me­ minnkandi ßfoki og auknum jar­raka eykst lÝfrŠnt innihald jar­vegsins (Svartj÷r­ 12-20% C, Mˇj÷r­ >20% C).

Jar­vegsau­lindin

Hin Ýslenska mold hefur um margt sÚrst÷­u ef liti­ til jar­vegs hÚr ß j÷r­u. BasÝsk gjˇskuefni ve­rast hra­ar en flest ÷nnur mˇ­urefni jar­vegs, sem stu­lar a­ ÷rri losun nŠringarefna, myndun leirefna (allˇfan og ferrihřdrÝt) og lÝfrŠnna mßlm-h˙mus knippa. Leirinnihald allmargra jar­vegslaga sem tekin hafa veri­ ˙r mismunandi jar­vegsflokkum er sřnt ß 6. mynd. Eins og sjß mß getur leirinnihald Br˙njar­ar og Votjar­ar veri­ nokku­ hßtt, en er yfirleitt lßgt Ý Gjˇskuj÷r­ og Svartj÷r­, og sÚrstaklega Ý Mˇj÷r­. Lßg gildi Ý Votj÷r­ og Br˙nj÷r­ eru yfirleitt fyrir gjˇskul÷g Ý sni­unum.

6. mynd. Leirinnihald jar­vegslaga. Glerj÷r­ (Vitrisol) telur bŠ­i Sandj÷r­ og Melaj÷r­. A­ jafna­i er mun minna er af leir Ý Glerj÷r­, Svartj÷r­ og Mˇj÷r­ samanbori­ vi­ Votj÷r­ og Br˙nj÷r­. Gildi me­ lßgt leirinnhald Ý Votj÷r­ og Br˙nj÷r­ eru yfirleitt grˇf gjˇskul÷g.

┴fok basÝskra gjˇskuefna er hÚr vÝ­ast miki­ sem gerir jar­veginn frßbrug­inn ÷­rum jar­vegi, ekki sÝst jar­vegur au­na, votlendis og sÝfrerasvŠ­a (Freraj÷r­). Ír efnave­run ßfoksefna vi­heldur einnig sřrustigi jar­vegsins, en lŠgst mŠlist sřrustigi­ fjarri ßfoksuppsprettum, m.a. ß Vestfj÷r­um. Helstu jar­vegseiginleikar eru ■ˇ ■eir s÷mu og einkennir Sortuj÷r­ (Andosol) um heim allan, a­ miklu leiti stjˇrna­ af leir og mßlm-h˙mus knippum. Ůessir eiginleikar geta flestir talist auka frjˇsemi jar­vegsins svo sem:
    • Mikil vatnsheldni og ÷r vatnslei­ni (stu­lar ■ˇ einnig a­ auknum frostßhrifum).
    • Mikil jˇnrřmd og gˇ­ mi­lun katjˇna (og ■vÝ hŠrri sem pH er hŠrra).
    • Upps÷fnun lÝfrŠnna efna, sem stu­lar a­ mi­lun nŠringarefna og vatns (og er unnt er a­ binda miki­ C ˙r CO2 andr˙msloftsins, sjß m.a. (Hlyn Ëskarsson o.fl., 2004).
    • RÝkir eiginleikar til a­ binda og sÝa mengunarefni (sem einnig getur valdi­ upps÷fnun mengunarefna, m.a. geislavirkni, sjß t.d. Magn˙s Sigurgeirsson o.fl., 2004)

┴hrif frosts ß Ýslenskan jar­veg hafa ekki veri­ ranns÷ku­ sem skyldi. Kristalger­ Ýssins Ý jar­vegi er mismunandi eftir a­stŠ­um, m.a. grˇ­urfari (Berglind Orradˇttir, 2002), en Ýsinn og kristalger­in hafa m.a. mikil ßhrif ß vatnsb˙skap og nŠringarumsetningu Ý mold.

Lokaor­

┴ undaf÷rnum ßrum hefur ■ekking ß Ýslenskum jar­vegi aukist verulega, m.a. Ý tengslum vi­ nßmsverkefni og al■jˇ­legt starf tileinka­ Sortuj÷r­ (Andosol). Gagnagrunnur, nřtt jar­vegskort og nř dr÷g a­ flokkun eru mikilvŠg skref fram ß vi­.

═sland ß sÚr frjˇsama jar­vegsau­lind. Til skamms tÝma gekk verulega ß ■ennan au­, en endurheimt hennar skipar Š veglegri sess Ý ■jˇ­fÚlaginu. Ătla mß a­ ßkvŠ­i um jar­vegsvernd ver­i rÝkari ■ßttur Ý umhverfisvernd Ý framtÝ­inni, ekki sÝst vegna breytinga sem n˙ eiga sÚr sta­ innan Evrˇpusambandsins, ■ar sem unni­ er a­ nřrri lagasetningu um verndun jar­vegs. Auk ■ess munu sto­grei­slur Ý auknum mŠli ver­a skilyrtar umhverfisvernd.

═slensk mold muni a­ lÝkindum gegna Š veigameira hlutverki fyrir efnahag landsins. KornrŠkt eykst n˙ ßr frß ßri. LŠgri sto­grei­slur til landb˙na­ar og ˙tflutnings Ý Evrˇpusambandinu, hlřnandi loftslag og hugsanlegur stu­ningur vi­ kornrŠkt ß ═slandi eru allt ■Šttir sem gŠtu margfalda­ ■ß framlei­slu (sjß m.a. ┴slaugu Helgadˇttur og Jˇnatan Hermannson, 2003). SlÝk ■rˇun getur haft afgerandi ßhrif ß ■rˇun dreifbřlis.

Jar­vegur sem au­lind er for­ab˙r fyrir fŠ­uframlei­slu framtÝ­ar ß ═slandi. En moldin gegnir einnig lykilhlutverki fyrir margvÝslega virkni vistkerfa, m.a. fyrir sÝfellt fj÷lbreytilegri landnot Ý dreifbřli og vegna vatnsverndar, sem munu mˇta framtÝ­arßherslur ß rannsˇknum ß jar­vegi ß ═slandi.

Heimildir

Arnalds, O., 1990. Characterization and erosion of Andisols in Iceland. Ph.D. dissertation, Texas A&M University, College Station, Texas.

Arnalds, O., 2004. Volcanic Soils of Iceland. In Volcanic Soil Resources. Occurrence, Development, and Properties; (ritstj. Arnalds, O., Stahr, K.). Catena Special Issue, Elsevier; Amsterdam. (Ý prentun)

Arnalds, O., Kimble, J., 2001. Andisols of deserts in Iceland. Soil Science Society of America Journal 65, 1778–1786.

┴slaug Helgadˇttir og Jˇnatan Hermannsson, 2003. Ver­mŠti rŠktunarlands. Rß­unautafundur 2003. 12-17.

FAO, 1988. Soil Map of the World. Revised Legend. Soil Resources Report 60, FAO, Rome.

FAO, 1998. World Reference Base for Soil Resources. World Soil Resources Reports 84, FAO, Rome.

GÝslason, S.R., Arnˇrsson, S. og ┴rmannson, H., 1996. Chemical weathering of basalt in Southwest Iceland: effects of runoff, age of rocks and vegetative/glacial cover. American Journal of Science 296:837-907.

Hewitt, A.E., 1993. Methods and Rationale of the New Zealand Soil Classification. Landcare Research Science Series No. 2, Manaaki Whenau Press, Lincoln, New Zealand.

Hewitt, A.E., 1998. New Zealand Soil Classification (2nd edition). Landcare Research Science Series No.1, Manaaki Whenau Press, Lincoln, New Zealand.

Kellogg, C.E., 1957. We seek; we learn. ═: Soil. The 1957 Yearbook of Agriculture. The United States Department of Agriculture, Washington D.C. Bls. 1-16.

Magn˙s A. Sigurgeirsson, Ëlafur Arnalds, Sigur­ur Emil Pßlsson, Brenda Howard og Kjartan Gu­nason. Radiocaesium fallout behaviour in volcanic soils in Iceland. Journal of Environmental Radioactivity. ═ ritrřningu.

Orradottir, B., 2002. The Influence of Vegetation on Frost Dynamics, Infiltration Rate and Surface Stability in Icelandic Rangelands. M.Sc. thesis. Texas A&M University, College Station, Texas.

Oskarsson, H., Arnalds, Ë., Gu­mundsson, J. og Gu­bergsson, G., 2004. Organic carbon in Icelandic Andosols: geographical variation and impact of erosion. In Volcanic Soil Resources. Occurrence, Development, and Properties (ritstj. Arnalds, O., Stahr, K.). Catena Special Issue, Elsevier; Amsterdam. (Ý prentun)

Rannveig Guicharnaud, 2002. R˙m■yngd Ý Ýslenskum jar­vegi. B.Sc.ritger­, Hßskˇli ═slands.

Ůorsteinn Gu­mundsson, 1994. Jar­vegsflokkun FAO me­ hli­sjˇn af Ýslenskum a­stŠ­um (The FAO Soil Classification System, with Icelandic Adaption). RALA Report No. 167.

Ůorsteinn Gu­mundsson, 2003. Flokkun jar­vegs me­ tilliti til landnotkunar. Rß­unautafundur 2003. 17-24.