SkˇgrŠkt til ˙tivistar og nßtt˙rutengdar fer­amennsku: stjˇrnun og skipulag Ý Atlantshafsl÷ndum Evrˇpu

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
Jˇn Geir PÚtursson, Sherry CurlB═, Lbh═, L.r., S.r.2007ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
FrŠ­a■ing landb˙na­arins4159-165

05 Skograekt til utivistar og natturutengdar ferdamennsku.pdf

Greinina Ý heild er einnig a­ finna Ý pdf-skjalinu hÚr a­ ofan


Inngangur
┌tivist og bŠtt lř­heilsa almennings eru markmi­ sem setja mj÷g svip sinn ß stefnumˇtun skˇgrŠktarmßla um alla Evrˇpu. FramkvŠmd slÝkra markmi­a, stjˇrnun og skipulag eru hins vegar ekki einf÷ld og m÷rg vi­horf sem taka ■arf tillit til.
Ůetta erindi byggir ß rannsˇkn ß řmsum ■ßttum sem l˙ta a­ stjˇrnun og skipulagi ˙tivistarskˇgrŠktar og fer­amennsku Ý skˇgum Evrˇpulanda.

A­fer­
Ůessar ni­urst÷­ur sem hÚr eru kynntar eru afrakstur vinnu h÷funda Ý starfshˇpi innan COST ߊtlunar Evrˇpusambandsins, sem fjallar um ˙tivist og nßtt˙rutengda fer­amennsku Ý skˇgum ßlfunnar (Cost Action E33 “Forests for Recreation and Nature Tourism (FORREC)”). ┴ vegum FORREC starfa fulltr˙ar 22 EvrˇpurÝkja a­ řmsum mßlum sem tengjast ˙tivistarhlutverki skˇga.

┴ vegum verkefnisins voru unnar rannsˇknir ß fyrirkomulagi stjˇrnunar og skipulags ˙tivistarskˇgrŠktar. L÷ndunum var skipt Ý svŠ­isbundna hˇpa til a­ einfalda framkvŠmd og samanbur­. ═sland er flokka­ Ý hˇp svokalla­ra Atlantshafslanda, en ■au eiga ■a­ sameiginlegt a­ hafa tilt÷lulega litla skˇgar■ekju, hafa tapa­ einhvern tÝmann nßnast ÷llum sÝnum skˇglendum og a­ langstŠrstur hluti Ýb˙anna břr Ý ■Úttbřli.

Ůau l÷nd sem um rŠ­ir eru BelgÝa (Flanders og Wallonia), Danm÷rk, ═sland, ═rland, Holland og Bretland (England, Scotland og Wales) (Mynd 1).

FramkvŠmd k÷nnunarinnar var ■annig, a­ sendur var spurningalisti til hˇps sÚrfrŠ­inga Ý l÷ndunum ß svi­i ˙tivistarskˇgrŠktar (Pr÷bstl and Wirth, 2004).


Mynd 1. Ůßttt÷kul÷nd rannsˇknarinnar voru auk ═slands; Holland, BelgÝa, Danm÷rk, ═rland og Bretland.


┴ spurningalistunum var leita­ svara vi­ fj÷lm÷rgu sem tengist eftirfarandi flokkum:
(i) Ůekja skˇga, ■rˇun og eignarhald.
(ii) L÷ggj÷f var­andi a­gengi almennings.
(iii) Menntun skˇgarvar­a og stjˇrnenda.
(iv) Deilur og ßrekstrar (conflicts) Ý ˙tivistaskˇgum.
(v) A­fer­ir vi­ skipulagningu, stjˇrnun og eftirlit.
(vi) Uppbygging a­st÷­u og eftirspurn gesta eftir henni.
(vii) A­fer­ir vi­ stjˇrnun og mˇtt÷ku gesta Ý ˙tivistarskˇgum.

Liggja ni­urst÷­ur rannsˇknarinnar n˙ fyrir Ý vi­mikilli skřrslu, sem koma mun ˙t Ý bˇk um ˙tivistarskˇga Ý Evrˇpu ß vegum Springer bˇkarforlagins ß ßrinu 2007 undir heitinu:

*Birgit Elands, Simon Bell, Jan Blok, Vincent Colson, Sherry Curl, Berit Kaae, Gudrun Van Langenhove, Art McCormack, William Murphy, Jon Geir Petursson, Soren Praestholm, Pieter Roovers and Roger Worthington. 2007. Atlantic Forest Recreation and Nature-based Tourism Management and Planning Practices: A study in Denmark, Belgium, Iceland, Ireland, the Netherlands, and the United Kingdom. An expert study, Cost Action E33.

Ůessi fyrirlestur og grein er stutt kynning ß helstu ni­urst÷­um ˙r ■essari vinnu.

Helstu ni­urst÷­ur og umrŠ­ur

Skˇgar■ekja
Flatarmßl skˇga og dreifing ■eirra skiptir e­lilega miklu fyrir m÷guleika til ˙tivistar. ═ l÷ndunum er mikill munur ß umfangi skˇga, ■eir ■ekja einungis um 1,7% ═slands, um 8% ═rlands, um 11% Danmerkur, Hollands og Bretlands. BelgÝa hefur hins vegar um 22% skˇgar■ekju.

═ ■essum l÷ndum eru flestir skˇgar grˇ­ursettir, afrakstur skˇgrŠktar sÝ­ustu aldar ■egar skˇgey­ingu var sn˙i­ vi­ Ý l÷ndunum. Íll ■essi l÷nd voru nßnast skˇglaus en hafa nß­ a­ byggja upp veruleg skˇglendi, en ═sland rekur ■ar lestina. ═ flestum tilvikum voru ■a­ efnahagslegir hvatar sem lßgu a­ baki nřskˇgrŠktinni, ■a­ a­ framlei­a timbur og ■a­ gjarna me­ innfluttum, hra­vaxta sÝgrŠnum trjßtegundum.

═ flestum l÷ndunum eru enn starfrŠkt ÷flug nřskˇgrŠktarverkefni, ■ˇ almennt hafi markmi­ skˇgrŠktarinnar breyst eins og fjalla­ er um hÚr sÝ­ar.

Skˇgar og fˇlk
Ůekja skˇga sem hlutfall af flatarmßli lands segir ekki alla s÷guna um frambo­ ß skˇglendum til ˙tivistar, Ýb˙a■Úttleiki skiptir einnig mikli Ý ■vÝ samhengi. A­ ═slandi undanskildu eru Atlantshafsl÷ndin ■Úttbřl og hßtt hlutfall Ýb˙a sem břr Ý ■Úttbřlisst÷­um. Fj÷ldi Ýb˙a ß ferkÝlˇmetra er til dŠmis nßnast hundra­faldur milli ═slands og BelgÝu (Mynd 2). Hins vegar er ═sland ■a­ land ■ar sem hŠst hlutfall Ýb˙a břr Ý ■Úttbřli e­a um 94%, sem er afar mikilvŠg sta­reynd ■egar fjalla­ er um frambo­ og eftirspurn ˙tivistarskˇga, ekki sÝst Ý samhengi bŠttrar lř­heilsu. Ůß er ■Úttbřli skilgreint sem samfÚlag me­ 200 e­a fleiri Ýb˙um.


Mynd 2. Fj÷ldi Ý b˙a ß km2

Flatarmßl skˇglendis ß Ýb˙a var einnig rannsaka­. Ůß kemur Ý ljˇs a­ ■rßtt fyrir lßga ■ekju skˇga ß ═slandi er ■ar hŠst flatarmßl skˇglendis ß Ýb˙a e­a um 0,5 hektarar. Ůa­ hlutfall reyndist lŠgst Ý Hollandi e­a einungis um 0,022 ha (Tafla 1).


LandfrŠ­ileg dreifing skˇglendanna
LandfrŠ­ileg dreifing skˇglenda reynist nokku­ misj÷fn milli landanna Ý k÷nnuninni. ┴ ═slandi eru skˇglendi a­ finna Ý nßgrenni helstu ■Úttbřlissta­a landsins. Umfangsmestu skˇglendi Ý Bretlandi og Hollandi reyndust hins vegar liggja fjŠrst ■Úttbřlustu svŠ­unum sem skřrist af ■vÝ a­ skˇgrŠkt var fyrst og fremst framkvŠmd ß lakasta landb˙na­arlandinu, lengst frß ■Úttbřlustu st÷­unum. Ůetta eru hins vegar vi­fangsefni ■essara landa Ý dag, a­ reyna a­ koma skˇgrŠkt af sta­ nŠr stŠrstu ■Úttbřliskj÷rnunum.

Eignarhald ß skˇglendum
Eignahald er grundvallaratri­i Ý umfj÷llun um ˙tivistarskˇga og a­gengi almennings a­ ■eim. Nokkur munur reyndist ß milli landanna hva­ var­ar eignarhald ß skˇglendum (Mynd 3). HÚr eru einungis flokkar eftir landi Ý einkaeigu (private) og landi Ý almannaeigu (s.s. sveitarfÚl÷g og rÝki). ═ ljˇs kom a­ hÚr ß ═slandi eru hßtt hlutfall skˇga Ý almenningseigu, e­a rÝki, sveitarfÚlags og skˇgrŠktarfÚlaga. Hins vegar er ■a­ hlutfall a­ breytast hratt, sakir umfangsmikillar nřskˇrŠktar ß landi Ý einkaeigu um ■essar mundir.


Mynd 3. Eignarhald ß skˇgum (%)

Stefnumˇtun Ý skˇgrŠktarmßlum
Stefnumˇtum markar skˇgrŠktarstarfi řmiss konar hlutverk, ■ˇ skˇgur sÚ au­vita­ Ý e­li sÝnu nßtt˙ruau­lind me­ afar fj÷l■Šttum hlutverkum. HŠgt er a­ leggja ßherslu ß nytjahlutverk, umhverfishlutverk e­a fÚlagsleg hlutverk eins og ˙tivist. Almennt mß segja a­ nytjahlutverki­ sÚ vÝkjandi Ý stefnum÷rkun um skˇgrŠkt Ý Evrˇpu um ■essar mundir.

═ ÷llum l÷ndunum sem k÷nnunin nß­i til er ˙tivistar og lř­heilsuhlutverk skˇganna tali­ mj÷g mikilvŠgt og l÷g­ ß ■a­ ßhersla Ý stefnumˇtun innan mßlaflokksins. Ůa­ er ■ˇ nokkur svŠ­isbundinn munur innan vi­komandi landa, svo sem milli Skotlands og su­ur Englands svo dŠmi sÚ teki­.

Lagaleg sta­a a­gengis almennings
A­gengi almennings er skilgreind Ý l÷ggj÷f vi­komandi lands. ═ rannsˇkninni kom Ý ljˇs a­ t÷luver­ur munur er ß slÝkri l÷ggj÷f milli landanna. ┴ ═slandi og Bretlandi er hef­ fyrir almennu ˇheftu a­gengi almennings um land, ˇhß­ eignarhaldi. Ůa­ ß vi­ um f÷r fˇtgangandi fˇlks sem ekki mß spilla rŠktunarlandi. ┴ ═slandi er sß rÚttur sta­festur Ý Nßtt˙ruverndarl÷gum (1999 nr. 44 22. mars). Ůar er landeigendum hins vegar heimilt a­ takmarka a­gengi almennings a­ skˇgrŠktarsvŠ­um, samkvŠmt reglum sem ■eir mega setja, uns svok÷llu­um fyrstu stigum skˇgrŠktar er nß­.
═ hinum l÷ndunum er rÚttur einkaa­ila meiri vi­ a­ takmarka f÷r fˇlks um skˇglendi. Ůar mß segja a­ einungis skˇgar Ý landi Ý almenningseigu sÚu a­gengilegir. Hins vegar er vÝ­a fari­ a­ grei­a landeigendum sÚrstaklega fyrir a­ opna a­gengi a­ skˇgum sÝnum.

┴rekstrar (conflicts)
Ţmiss konar ßrekstrar koma ˇneytanlega upp vi­ stjˇrn og rekstur ˙tivistarskˇga. Ůa­ er eitt meginverkefni ■eirra sem skipuleggja og hafa umsjˇn me­ slÝkum svŠ­um a­ koma Ý veg fyrir slÝkt. HŠgt a­ flokka helstu ßrekstra Ý ■rjß hˇpa:

• ┌tivist Ý skˇgum gagnvart annarri nřtingu skˇganna. DŠmi um ■a­ er ˙tivist gagnvart skˇgarh÷ggi.
• Einn ˙tivistar■ßttur gagnvart ÷­rum ˙tivistar■Štti: DŠmi um ■a­ eru g÷ngumenn gagnvart hestam÷nnum ß sama g÷ngustÝg.
• ┴rekstrar einstaklinga innan sama ˙tivistar■ßttar. DŠmi um ■a­ er vinsŠll ßningarsta­ur ■ar sem fj÷ldi gesta truflar.

═ rannsˇkninni var lagt mat ß ßrekstra Ý ˙tivistarskˇgrŠkt eftir fimm mismunandi flokkum (Mynd 4). Eins og sÚst er mikill munur ß milli landanna Ý k÷nnuninni.



Mynd 4. ┴rekstrar Ý ˙tivistarskˇgrŠkt (conflict importance/FOWL)

Almennt er hŠgt a­ segja a­ ßrekstrar sÚu langmestir Ý ■Úttbřlustu l÷ndunum ■ar sem flatarmßl skˇga ß Ýb˙a er mj÷g lßgt. ┴ ═slandi eru slÝkir ßrekstrar enn sem komi­ er ekki miklir, ■ˇ merkja megi aukningu Ý ■ß ßtt.

Uppbygging a­st÷­u Ý ˙tivistarskˇgum
Lagt var mat ß hversu vel ß veg uppbygging a­st÷­u Ý ˙tivistarskˇgum er komin Ý l÷ndunum. Skili­ var ß milli skˇga vi­ ■Úttbřli (urban), Ý dreifbřli (rural) og ß afskekktum st÷­um (remote)
MikilvŠgt er a­ ßtta sig a­ mismunandi skilgreinum ß ■essum hugt÷kum milli landanna. Til dŠmis vŠru ■au svŠ­i sem Belgar kalla afskekkt tŠplega flokku­ sem slÝk ß ═slandi. Jafnframt er einnig munur ß ■vÝ hva­a a­sta­a telst fullnŠgjandi og til a­ mynda ß afskekktum st÷­um gŠti engin mannger­ a­sta­a veri­ eftirsˇknarver­ust (Mynd 5).


Mynd 5. Frambo­ a­ grunn-a­st÷­u (basic infrastructure) Ý ˙tivistarskˇgum (til vinstri) og vi­bˇtara­st÷­u (additional infrastructure) (til hŠgri) (0 = ekki til sta­ar, 1=ˇ­fullnŠgjandi, 5=mj÷g gˇ­)
HÚr kemur Ý ljˇs a­ ═sland er skemmst ß veg komi­ Ý ■vÝ a­ byggja upp a­st÷­u Ý ˙tivistarskˇgum.

Vi­fangsefni Ý nßinni framtÝ­
═ lok k÷nnunarinnar voru sÚrfrŠ­ingar landanna be­nir a­ nefna atri­i sem ■eir teldu a­ brřnast vŠri a­ huglei­a Ý nßnustu framtÝ­.

a. Breytt samfÚlagsger­
═ ÷llum l÷ndunum eiga sÚr sta­ breytingar ß samfÚlagsger­. Nřir hˇpar innflytjenda eru ßberandi Ý ÷llum l÷ndunum sem gera a­rar og nřjar k÷rfur. Jafnframt er hŠkkandi me­alaldur samfÚlaganna og breytt fj÷lskylduger­ vi­fangsefni.

b. ┌t■ensla bygg­ar og ■Úttbřlis
Ůar sem ■Úttbřli vex eru ßrekstrar milli ˙t■enslu bygg­ar og ˙tivistarsvŠ­ar brřnt vi­fangsefni.

c. Auknar kr÷fur notenda.
Almennt vi­rast notendur ˙tivistarskˇganna vera farnir a­ gera meiri kr÷fur til a­st÷­unnar og skˇglendanna, vilja almennt beri a­b˙na­.

d. Aukin ßsˇkn Ý nßtt˙rleg svŠ­i
═ raun vi­ andst÷­u vi­ punktinn hÚr a­ ofan, er vaxandi vild til ■ess a­ sŠkja nßtt˙ruupplifun Ý skˇgana, samhli­a aukinni ■Úttbřlismyndum. Ůannig leitar fˇlk ■anga­ a­ andstŠ­u vi­ hi­ mannger­a umhverfi borgarinnar.

e. Aukin samvinna og samstarf vi­ hagsmuna­ila
Aukin ßhersla ■arf a­ var samvinnu řmissa hagsmuna­ila vi­ uppbyggingu, stjˇrn og rekstur svŠ­a. SÚrstaklega mikilvŠgt a­ koma ß samstarfi vi­ ßhugahˇpa. Fj÷lmargir hˇpar koma ■ar vi­ s÷gu, einkum ßhugamannafÚl÷g en einnig atvinnulÝf og almenningur.

Ůessi ■rˇun og nřjar ßherslur leggja ßkve­nar skyldur ß her­ar ■eirra sem fara me­ rekstur og skipulag ˙tivistarskˇganna. Vi­ ■vÝ ■arf a­ breg­ast. Til a­ mŠta ■essum nřju vi­fangsefnum eru eftirfarandi atri­i mikilvŠg:

I. Aukinn stu­ningur stjˇrnvalda
Flˇkin stjˇrn skˇglenda vi­ ■Úttbřli me­ marg■Šttum markmi­um kallar ß opinberan stu­ning. Afar mikilvŠgt er a­ stjˇrnv÷ld sty­ji vi­ ■essa ■rˇun me­ endurnřjun ß l÷ggj÷f og stu­ningi.

II. Fj÷l■Štt markmi­ kalla ß ■verfaglega ■ekkingu
Rekstur skˇglenda sem eiga a­ mŠta ˙tivistar■÷rfum og lř­heilsumarkmi­um heilla samfÚlaga kalla ß ■ekkingu ß fleiri ■ßttum en trjßm. Ůverfagleg ■ekking ver­ur a­ byggja upp Ý kringum stjˇrnun og skipulag slÝkra svŠ­a.

III. Lausnir ß fjßrm÷gnun ˙tivistar Ý skˇgum
A­gangur a­ skˇglendum er almennt ˇkeypis og almenn stefna a­ svo skuli vera. ŮvÝ ■arf a­ leita allar lei­a til a­ tryggja fjßrhagslegar forsendur slÝks rekstrar.

Heimildir
Anon. (2005). Recreation Policy – Healthy Forest, Healthy Nation. Coillte Teoranta - Irish Forestry Board, Ireland. Available at www.coillte.ie/publications
Pr÷bstl, U. & V. Wirth (2004). Questionnaire Cost Action E33 ╗Forests for recreation and nature tourism (FORREC)ź. Arbeitsgruppe fŘr Landnutzungsplanung, Institut fŘr ÷kologische Forschung, Etting-Polling.
Hoogstra, M.A. and H. van Blitterswijk (2002). Financial forest policy instruments in the Netherland – two examples. In: A. Ottitsch, I. Tikkanen and P. Riera (eds), Financial instruments of forest policy. European Forest Institute, Joensuu, Finland, EFI Proceedings 42, p. 177-124.
Brandt, J. & Vejre, H. (2004) Multifunctional landscapes - motives, concepts and perceptions. In Multifuncştional Landscapes: Theory, Values and History, pp. 3-31, Brandt, J., Vejre, H. (eds.). WIT Press, Southampşton.
Hńgerstrand, T. 1995: A look at the political geography of environmental management, In: Landscape and Life: Appropriate scales for sustainable development. LLASS Working Paper No 17. University College Dublin.
Fitzpatrick Associates Economic Consultants (2005). Economic Value of Trails and Forest Recreation in the Republic of Ireland. Jointly commissioned by the Irish Sports Council and Coillte. Available at www.coillte.ie/publications.